pomoc drugacicima iz PBGS

Dobrodošli na moj blog

10.11.2008.

zavrsni iz historije - dio II

v     Kada je formirana ustaška država NDH i kada je BiH ubilježena u nju?

NDH je formirana 10.4.1941 i BiH je odmah ušla u njen sastav.

v     Kada je Sarajevo okupirano od strane njemačke vojske, a kada je oslobođeno?

Okupirano je 10.4.1941, a oslobođeno 6.4.1945

v     Objasni razlog srpsko-četničkog genocida nad Bošnjacima!!

Bezrazložna vjerska mržnja i netrpeljivost, želja srpskih ideologa i političara da pod svaku cijenu stvore etnički čistu državnu teritoriju.

v     Šta su to NOO??

Narodnooslobodilački odbori su prvi organi narodne vlasti.

v     Kada je održano prvo zasjedanje ZAVNOBIH-a na kome su udareni temelji državnosti BiH?

Održano je u Mrkonjić gradu 25.11.1943

v     Kada je održano drugo zasjedanje AVNOJ-a i koja je njegova najznačajnija državno-pravna odluka?

Održano je u Jajcu 29 i 30.11.1943, a njegova najznačajnija politička državno – pravna odluka je da je AVNOJ postao vrhovno zakonodavno i izvršno predstavništvo NOP-a.

      Kada je održan nirnberški proces—suđenje ključnim ličnostima Trećeg Rajha?

Održan je 1946 godine

v     Kada je i ko pokrenuo pitanje nesvrstanih?

Pitanje je pokrenuto u julu 1966g na Brionima

v     Kada je pao Berlinski zid i šta je označio njegov pad?

Pao je 1989, a njegov pad je označio početak brzog raspada komunizma u istočnoj Evropi.

v     Objasni pojam nekolonijalizam!!

To je oblik evropske dominacije, javio se kao posljedica kolonijalizma, odnosno nezavidnom položaju kolonija. Privredno jake zemlje i bivše kolonijalne sile nastojale su u oslobođenim zemljama steći ekonomsku i političku dominaciju.

v     Cilj izazivanja ratova velikih sila u zemljama trećeg svijeta!

Cilj izazivanja ratova velikih sila u zemljama trećeg svijeta bio je onemogućiti integraciju i bolju saradnju između islamskih država.

v     Kada je donesen prvi ustav FNRJ i koji je njegov značaj za muslimane – Bošnjake?

Donesen je 31.1.1946. po njemu muslimani nisu bili nacionalno priznati

v     Značaj ustava SFRJ za muslimane – Bošnjake?

Ustav iz 1947 je glavna meta unitarističkih i centralističkih snaga jer su po njemu muslimani nacionalno priznati.

v     Kada je BiH proglašena samostalnom, nezavisnom i suverenom državom?

39.2.1992 na referendumu građana

v     Kada je Evropska zajednica priznala državno-pravni suverenitet BiH?

6.4.1992

v     Kada je BiH primljena u UN?

21.5.1992

Neki datumi nisu tačni....tako da ti je pametnije da provjeriš...a u zavrsnom su 90% pitanja vezana za  datume!!!

Sretno!!!

10.11.2008.

zavrsni iz historije - dio I

v     U koje su dvije države bili integrisani južnoslavenski narodi na Balkanu u toku prve polovine XIX stoljeća?

Južnoslavenski narodi su bili podijeljeni između Osmanskog carstva i Habsburške monarhije

v     Cilj ilirskog pokreta!

Cilj ilirskog pokreta bio je da od svih južnoslavenskih naroda formira kulturnu cjelinu koja bi se temeljila na zajedničkom jeziku i na zajedničkoj nacionalnoj svijesti

v     Objasni pojam Načertanije!!!

načertanije je nacrt Ilije Graščanina, a predstavlja program koji je sadržavao uputstva o sredstvima i načinu pripajanja najvećeg dijela slavenskih zemalja Balkanskom poluostrvu u sastavu Osmanskog carstva.

v     Kada je završeno nacionalno ujedinjenje Italije?

Nacionalno ujedinjenje Italije je završeno 1870.g., kada su italijanske čete ušle u Rim i proglasile ga prijestolnicom italijanske Kraljevine.

v     Kada je završeno ujedinjenje Njemačke?

Ujedinjenje Njemačke je završeno 1871g. Kada se ujedinolo 25 država u Versajskom dvorcu u Parizu.

v     Kada je donesena Saferska naredba i kakav j bio njen smisao?

Saferska naredba je donesena 14 safera 1276 (12.9.1859). njen smisao je bio da ozakoni i potvrdi već postojeće zakone između čifluk sahibije i čivčije.

v     Kada je donesen Vilajetski ustav i šta je njime bilo regulisano?

Vilajetski ustav je donesen 1865g. Njim je regulisano da je vilajetom upravljao valija, on je imao svoje pomoćnike i načelnike. Funkciju najvišeg organa dobilo je Upravno vijeće (Idare medžlis) čiji je predstavnik bio valija. Vilajetski ustav je predstavljao jedan oblik parlamentarizma i autonomnosti BiH. Vilajet se dijelio na sandžake, a sandžaci na kaze, a kaze na nahije.

v     Kada se javlja ideja integralnog bošnjaštva i šta se pod njom podrazumijeva?

v     Ideja integralnog bošnjaštva se javlja u XIX stoljeću i pod njom se podrazumijeva činjenica da postoji jedan bosanski narod koji posjeduje sve narodne osobenosti, genetički i historijski je vezan za BiH.

v     Kada je nastao Trojni savez i koje su ga države sačinjavale?

Između AU i Njemačke sklopljen je savez 1879g. A kojem se 1882.g. pridružila Italija

Dakle, Trojni savez je sklopčjen 1882

v     Zašto je došlo do suprotnosti između velikih sila u Evropi u periodu 1878-1914?

Do suprotnosti između velikih sila je došlo zbog užurbanog osvajanja kolonija, a i borbom za prevlast.

v     Kada je obrazovana Antanta i koje su je države sačinjavale?

Antanta je nastala 1907g. A sačinjavale su je Rusija, Engleska i Francuska

 

v     Kada je otvoren Suecki kanal i u čemu je njegov značaj za kolonijalne sile?

Suetski kanal je otvoren 1869g. Za kolonijalne sile je imao veliki značaj jer se ubrzala komunikacija i ona je omogućila traženje povoljnih puteva za kolonijalnu ekspanziju.

v     Međunarodne krize pred I svjetski rat!

To su: prva i druga marokanska kriza,  aneksiona kriza i balkanski ratovi

v     Kada su vođeni Balkanski ratovi?

Od 1912 do 1913g.

v     Kada je održan Berlinski kongeres, , koje zemlje su na njemu učestvovale, šta je regulisano članom 25. Berlinskog ugovora?

Održan je u periodu od 13.6. – 13.71878g. na njemu su učestvovali predstavnici Rusije, AU, Engleske, Francuske, Italije, Njemačke i Osmanskog carstva. Članom 25. Berlinskog ugovora je regulisano da AU okupira Bosnu.

v     Kakav je odjek imao Berlinski kongres u Bosni?

Potpisivanje Berlinskog ugovora u Bosni je odjeknula kao surova stvarnost. To je s jedne strane izazvalo potištenost i bezvoljnost, a s druge strane pojačalo neraspoloženje prema sultanu.

v     Kada je u Sarajevu osnovan Narodni odbor radi pripremanja otpora austrougarskoj okupaciji?

Narodni odbor radi pripremanja odbrane od AU osnovan je u Sarajevu 5.6.1878g.

v     Ko se posebno istakao u organizaciji otpora?

Posebno su se istakli: Muhamed ef. Hadžijamaković, Salih Vilajetović – hadži Lojo, Abdulah ef. Kaukčija

v     Kada je prestala Osmanska vlast u Bosni i formirana Narodna vlada

Narodna vlada je formirana 27.7.1878.

v     Kada je AU vojska ušla u Sarajevo?

AU vojska je ušla u Sarajevo 19.8.1878

v     Postupci AU vlasti prilikom ulaska u Sarajevo!

U borbu je Filipović uključio 14000 vojnika od kojih je 5000 bilo razmješteno na glavne kote oko Sarajeva. Glavnina snaga je napadala preko Blažuja, Sarajevskog polja, Vraca, Debelog brda i trebalo im je pet sati da probiju linije. Teške borbe vođene su na Koševu, Širokači, Bjelavama, oko Ali-pašine džamije. Otpor branilaca je potpuno skršen oko 14 sati i tada su počela lokalna hapšenja po gradu.

v     Šta je regulisano Carigradskom konvencijom potpisanom 1879. između Porte i AU?

Carigradska konvencija je potpisana između AU i Porte 21.4.1879g., a regulisala je: da okupacije ne vrijeđa prava sultana na BiH, garanciju slobode vjeroispovijesti svim stanovnicima, muslimanima se jamči lična i imovinska sigurnost, pravo da održavaju duhovne veze sa svojim duhovnim poglavarom u Carigradu.

v     Kakav je bio državno – pravni položaj BiH za vrijeme AU?

BiH je postala posebno područje nad kojim su ingerencije imale vlade Austrije i Ugarske, poglavar joj je ujedno bio i komadant oružanih snaga. AU je zadržala postojeću administrativno-teritorijalnu podjelu: bosanski vilajet – reishland, sandžaci-okruzi, kaze – kotari, nahije – kotarske ispostave. Valija je postao zemaljski poglavar – Landschef. BiH je podijeljena na 6 okruga: Sarajevo, Travnik, Mostar, Tuzla, Bihać, Banja Luka

v     Kakve je posljedice imalo zavođenje vojnog zakona 1881??

Posljedice vojnog zakona su ustanak u Hercegovini 1882 i iseljavanje muslimana iz Bosanske krajine u Tursku

v     Kako se AU vlast odnosila prema vjerskim zajednicama u BiH?

Odnos austrougarske prema vjerskim zajednicama:

Pravoslavno stanovništvo i BiH je po mišljenju bečke vlade trebalo odvojiti od carigradske patrijaršije i staviti je pod utjecaj pećke patrijaršije. Što se ti če katoličanstva, AU je nastojala smanjiti utjecaj franjevaca jer je bila nazadovoljna njima i uvesti katoličku hijerarhije. Muslimane je također nastojala odvojiti od Carigrada i time učvrstiti svoj položaj u okupiranoj zemlji.

v     Na čemu je zasnovana bosanska posebnost, odnosno bošnjaštvo?

Bosanska posebnost bila je zasnovana na tome što su muslimani smatrani najdržavnotvornijim narodom, pa je uvedena bosanska nacija. Uvedeni su: bosanska zastava, grb, jezik. To je došlo do izražaja dvadesetih godina XIX vijeka s listom «Bošnjak»

v     Čime je uslovljena aneksija BiH 1908.g?

Borbom za vjersku i vakufsko – mearifsku autonomiju

v     U kojim je pravcima tekao privredni razvoj BiH pod AU?

Privredni razvoj: akumulacija kapitala (stvaranje građanske klase), izgradnja saobraćajnica, industrijalizacija

v     Koje su političke stranke formirane u BiH za vrijeme AU?

Muslimanska narodna organizacija, muslimanska narodna stranka, srpska narodna organizacija, hrvatska narodna zajednica, hrvatska katolička udruga, socijal demokratska stranka.

v     Osnovne karakteristike južnoslavenskih zemalja 1878!

Osnovna karakteristika južnoslavenskih zemalja nakon 1878g. Odvijala se u tri pravca. Zemlje koje su se našle u okvirima Habsubrške monarhije  pokušavale su da u njenim okvirima ostvare unutrašnje ujedinjenje. Nezavisne SiCG gajile su nadu da će se proširiti na račun susjeda. Albanija i Makedonija se bore da se oslobode Osmanske vlasti.

v     Značaj 1903. kod južnoslavenskih naroda!!

Godina 1903. je veoma značajna za Južne Slavene. U Hrvatskoj je slomljen apsolutistički režim Kuena Hedervaria i došlo je do uspostave politike novog kursa. U Srbiji je ubijen kralj Aleksandar Obrenović i izabran Petar Karađorđević. U Makedoniji je formirana VMRO i Ilindan 2.8.1903. došlo je do ustanka protiv Osmanlija.

v     Rezultati balkanskih naroda!

Podjela Makedonije između balkanskih država i uspjeh da uz učešće velikih sila, u svoju koristz riješe pitanje opstanka Osmanlija na Balkanu.

v     Šta je bio povod izbijanja I svjetskog rata?

Sarajevski atentat 28.6.1914 u kojem je Gavrilo Princip ubio austrijskog nadvojvodu Franca Ferdinanda.

v     Šta je bio uzrok izbijanja I svjetskog rata?

Uzrok izbijanja prvog svj. Rata je težnja centralnih sila i sila Antante za novom podjelom svijeta i njihova borba za prevlast.

v     U čemu se ogledao novi kurs njemačke politike?

Pošto je Njemačka bila nezadovoljna podjelom kolonija u Africi i Aziji, novi kurs njene politike ogledao se u nastojanju da ratom izvrši novu podjelu kolonija i utjecaja u svjetskim okvirima.

v     Navedi glavne frontove u Prvo svjetskom ratu!!

Istočni. Zapadni, Balkanski, Osmanlijski

v     Koji su razlozi ulaska SAD u Prvi svjetski rat?

SAD bi imale velike novčane gubitke ako bi sile Antante izgubile rat, jer su finansijski pomagale te zemlje, neograničeno njemačko podmorničko ratovanje u kojem su stradali i neki američki brodovi su doveli do zategnutih odnosa između Njemačke i SAD i posebno kada su saznali da se Nijemci namjeravaju udružiti sa Meksikom i Japanom, koji je bio usmjeren protiv američkih interesa.

v     Koja je članica Centralnih sila posljednja potpisala primirje-kapitulaciju?

To je bila Njemačka, a kapitulaciju je potpisala 11.11.1918

v     Šta je bio glavni rezultat Prvog svjetskog rata?

Činjenica da je Evropa 1918.g. prestala biti centar svijeta, a glavnu ulogu u svjetskoj proizvodnji su preuzeli SAD i Japan

v     Period trajanja Prvog svjetskog rata!!

28.6.1914. – 11.11.1918

v     Kada je BiH prestala biti neposredno ratno poprište u Prvom svjetskom ratu?

BiH je prestala biti neposredno ratno poprište slomom SiCG u oktobru 1915.

v     Bitka za planinski vrh Monte Meletu!!

v     Zašto su pravljene kombinacije oko državno-pravnog položaja BiH?

Pravljene su s ciljem da se spriječi eventualni raspad AU monarhije i onemogući rješenje jugoslavenskog pitanja.

v     Šta se podrazumijeva pod jugoslavenskom idejom?

Ona podrazumijeva stvaranje jedne zajedničke džave Južnih Slavena. I južnoslavenskim zemljama AU monarhije postojale su istovremeno dvije oprečne ideje. Jedna je podrazumijevala trijalističko uređenje Habsburške monarhije (Austrija, Ugarska i država koja bi nastala ujedinjenjem banske Hrvatske, Istre, Dalmacije, BiH i slovenačkih pokrajina). Druga ideja je govorila o neminovnosti rječenja jugoslavenskog pitanja izvan AU.

v     Kada je imenovana prva bosanskohercegovačka Narodna (Zemaljska) vlada?

Formirana je 3.11.1918.godine

v     Kada je nastala Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca?

Nastala je 1.12.1918.g.

v     Kakav je bio Versajski sistem?

Versajski sistem je činio Versajski mir sa ostalim ugovorima poslije Prvog svj. Rata. Na njemu je trebalo da počiva svjetski poredak.

v     vrijeme trajanja velike ekonomske krize?

Trajala je od 1929 – 1933 godine

v     Koje su bile političke posljedice ekonomske krize?

Glavna politička posljedica velike ekonomske krize je pojava diktatorskih i fašističkih režima u svijetu

v     Šta je Kominterna?

Komiterna (treća komunistička internacionala) je stvorena na poticaj Vladimira Iliča Lenjina i ona je označavala organizaciju svih komunističkih partija svijeta. Ideja je bila da Komiterna treba učestvovati u pripremanju i izvođenju svjetske revolucije.

v     Navedi oblike građanskih diktatura!

Najznačajniji oblici građanskih diktatura su: fašistička u Italiji (1922), vojna u Španiji (1923) i Poljskoj (1926), vojno – monarhistička u Grčkoj, Bugarrskoj (1924) i u Jugoslaviji (1929)

v     Na kojim je principima počivala fašistička vlast?

Počivala je na principima jednog vođe i jedne partije, pokornosti i povjerenju vođi i upotrebi sile protiv svih protivnika režima.

v     Protiv čega su se borili fašisti?

Protiv demokratije, parlamentarizma, socijalizma i ličnih sloboda građana.

v     Šta je antisemitizam?

Antisemitizam je termin koji označava mržnju prema semitskim narodima, naročito jevrejima. Bio je jedan od osnovnih načela nacista i fašista u Drugom svj ratu

v     Koja je totalitarna ideologija bila najjača tridesetih godina 20. stoljeća?

Fašizam

v     Šta se dešava sa Bošnjacima sa ujedinjenjem 1918.?

Na samom zabilježena su stradanja Bošnjaka, o čemu je bio izviješten ministar Pribičević. Ta stradanja predstavljaju jednu od karakteristika cjelokupnog života i stanja u BiH prvih decenija ujedninjenja. Svakovrsni napadi na živote i imovinu Bošnjaka i patološka i psihološka šikaniranja stalnim povicima upućenim Bošnjacima u stilu «Idite u Aziju», počeli su u prevratnim danima u jesen 1918.g.

v     Kada je izveden zločin nad Bošnjacima u selima Šahovici i Pavino polje?

Zločin je izveden u noći između 9. i 10. novembra 1918.g

v     Kada je osnovana jugoslavenska muslimanska organizacija?

Osnovana je na skupu u Sarajevu 16.2.1919.g.

v     Šta je uvjetovalo potrebu političkog organizovanja Bošnjaka?

Političko organizovanje Bošnjaka bilo je uvjetovano stvaranjem Demokratske stranke na jugoslavenskoj osnovi, koja je u središte svog programa stavila centralističko uređenje države SHS i time borbu protiv svih federalističkih i autonomnističkih projekata državnog uređenja.

v     Kada je donesen Vidovdanski ustav?

28.6.1921

v     Kada je ukinut Vidovdanski ustav i proglašena diktatura kralja Aleksandra?

Ustav je ukinut 6.1.1929 i tog dana je kralj Aleksandar Karađorđević uveo diktaturu poznatu pod nazivom «šestojanuarska diktatura»

v     Kada je donesen zakon po kome je Kraljevina SHS dobila novi službeni naziv Kaljevina Jugoslavija i država podijeljena na banovine?

Donesen je 3.10.1929

v     Šta je bio povod ukidanja Vidovdanskog ustava?

Povod je bilo skupštinsko ubistvo do kojeg je došlo 20.6.1929. tog dana je u Narodnoj skupštini radikalski poslanik Puniša Račić ubio poslanike Pavla Radića i Đuru Besaričeka, a ranio Stjepana Radića, Ivana Pernara i Ivana Grandu

v     S kojim ciljem je provedena agrarna reforma u Kraljevini Jugoslaviji?

Reforma je provedena s ciljem potpunog socijalno – ekonomskog uništenja muslimanskih zemljoposjednika i nacionalno – političkog iništenja svih Bošnjaka.

v     Šta je značilo formiranje vlade Stojadinović-Spaho – Korošec?

Formiranjem vlade označen je kraj šestojanuarske diktature.

v     Kada je potpisan sporazum Cvetković-Maček i šta je sadržavao?

Sporazum je potpisan 26.8.1939 i sadržavao je dvije tačke

a)formiranje koalicione vlade Cvetković – Maček

b)osnivanje banovine Hrvatske

v     Period trajanja Drugog svjetskog rata?

1.9.1939 – 2.9.1945

v     Na čemu su zasnivali svoje ratne planove Njemačka i Japan?

Njemačka i japan su svoje ratne planove zasnivali na „munjevitom ratu“ tj. Da se uz korištenje tehničke nadmoćnosti, razornih sredstava i elemenata iznenađenja u što karaćem vremenskom perijodu nanesu neprijatelju što veći gubici i zauzme njegova teritorija.

v     Ko je i kada potpisao Atlansku povelju?

Potpisana je u augustu 1941, a potpisali su je američki predsjednik Ruzvelt i britanski premijer Čerčil.

v     Kada je formirana antifašistička koalicija, između koga i s kojim ciljem?

Formirale su je SAD, Velika Britanija i SSSR, 29.9 – 1.10 1941 u Moskvi. Tada je potvrđena njihova odluka da zajedničkim snagama ratuju do pobjede proiv evropskih fašističkih sila.

v     Kada su Nijemci napali SSSR i time otvorili istočni front?

22.6.1941

v     Kada je kapitulirala Italija, a kada Njemačka?

Italija u septembru 1943, a Njemačka 8.5.1945

v     Napad Njemačke na Jugoslaviju i njena kapitulacija?

Vlada Cvetković – Maček je 25.3.1941 pristupila Trojnom savezu jer se našla u potpunom fašističkom okruženju, a samo dva dana nakon toga grupa jugoslavenskih generala izvela je državni udar kojim je smijenjena vlada C-M, a za kralja je postavljen maloljetni kralj Petar II. Državni udar je popraćen burnim demonstracijama. Vlada generala Simonovića je dala izjavu da ostaje pri protokolu od 25.3.1941. ta izjava nije zadovoljila Njemačku i Italiju, pa su sa Mađarskom i Bugarskom napale Jugoslaviju, bez najave rata, 6.4.1941. čim je počeo rat, kralj i vlada su pobjegli na Pale, a vojska se našla u rasulu. Načelnik Vrhovne komande Danilo Kalafatović je potpisao kapitulaciju 17.4.1941.

 

10.11.2008.

zavrsni iz biologije - dio II

Ekologija

Šta je ekologija i šta proučava

Ekologija je nauka koja proučava odnose u prirodnim kompleksima živih bića i životne sredine, tj. nauka o uzajamnim odnosima organizama i njihove žive(biotičke) i nežive(abiotičke) prirode.

Ko je prvi uveo pojam ekologije i koje je etimološko značenje ovog pojma

Riječ ekologija prvi put je spomenuo Hekel prije 130 godina, a potiče od grčke riječi oikos – kuća i logos – nauka.

Kako se ekologija dijeli i šta proučavaju određene grupe

a)Prema predmetu proučavanja dijeli se na:

Autoekologiju koja proučava jedinke, njihov međusobni odnos i odnos prema okolini, te utjecaj sredine na jedinke

Sinekologiju – bavi se međusobnim odnosima unutar grupa organizama i međuodnosima cjelokupnih grupa i njihove sredine.

b)Prema biosistematskim kategorijama dijeli se na: ekologiju biljaka, ekologiju životinja, ekologiju čovjeka.

Prema životnim prostorima dijeli se na: ekologija mora, limnološka ekologija, terestrijalna ekologija...

Šta je geosfera i kako se dijeli?

Geosfera(biogesfera, biosfera) je složen sistem životnih zajednica i spoljašnjih uvjeta koje pružaju ostale zemljine sfere, to je jedan veliki složeni ekosistem. Dijeli se na životne sredine i životne oblasti.

Šta je životna sredina?

Životna sredina je megaekosistem sačinjen od svih životnih staništa ne zemlji(biotopa). Postoje dva tipa životne sredine: vodena i zračna.

Šta su ekološki faktori?

Svi uticaji na živa bića koji dolaze iz njihove okoline i od drugih organizama i njihovih zajednica označeni su kao ekološki faktori.

Podjela ekoloških faktora i karakteristike svakog posebno!

Ekološki faktori se dijele na:

abiotički – dejstva iz nežive okoline. Obuhvataju klimatske (temperatura, vlažnost, svjetlost, vjetar,), edafske (hemijski sastav tla, fizička struktura tla, vodni režim tla, druge osobine tla), orografske (nadmorska visina, nagib terena, izloženost tla, druge osobine reljefa) i hemijsko fizičke faktore sredine (hemijsko – fizički procesi koji se dešavaju u neživoj prirodi).

Biotički – dejstva organizama i njihovih zajednica. Dijele se na virogene (potiču od virusa), fitogene (potiču od biljaka), zoogene (potiču od životinja), antropogene (potiču od dejstva čovjeka)

Koje su osnovne dvije karakteristike ekoloških faktora?

Ekološka valenca i ograničavajući faktor

Šta je ekološka valenca?

Ekološka valenca je variranje djelovanja ekološkog faktora unutar kojeg je moguć život neke vrste.

Šta je ograničavajući faktor?

Ograničavajući faktor je utjecaj koji onemogućava širenje neke vrste zbog variranja djelovanja izvan granica ekološke valence i njegovog približavanja pesimalnim granicama.

Populacija i sve o populaciji!

Grupa jedinki iste vrste koje naseljavaju određeni prostor u određeno vrijeme, razmnožavaju se i daju plodno potomstvo, naziva se populacija

Populacija ima biološke osobine i osobine grupe. Biološke se poklapaju s osobinama organizama koji čine populaciju(životni ciklus – stari, umire, mijenja se, adaptira...)  Osobine populacije kao grupe su natalitet, mortalitet, starosni sastav, distribucija jedinki u prostoru i vremenska distribucija, gustina populacije...

Šta je natalitet (fiziološki i ekološki)?

Natalitet je broj rođenih u jedinici vremena. Fiziološki natalitet je maximalna produkcija jedinki pod opitmalnim uslovima, poklapa se s biološkim kapacitetom. Ekološki natalitet je stvarna produkcija novih jedinki u konkretnim životnim uslovima i zavisi od ekoloških faktora.

Šta je mortalitet (fiziološki i ekološki)?

Mortalitet je smrtnost jedinki u populaciji, a izražava se brojem uginulih jedinki u određeno vrijeme, to je negativni faktor rasta populacije.

Ekološki mortalitet je stvarna smrtnost jedinki u populaciji, koja se ostvaruje pod datim ekološkim uvjetima i varira s njihovim promjenama.

Fiziološki mortalitet je predstavlja smrtnost usljed fiziološke starosti, a ostvaruje se samo u optimalnim uvjetima života.

Biocenoza i osnovne karakteristike biocenoze

Biocenoza (životna zajednica) skup populacija raznih vrsta na određenom prostoru i u određeno vrijeme.

Osnovne karakteristike biocenoze su strukturna i funkcionalna organizacija.

Strukturna organizacija je:

o       kvalitativni sastav( broj vrsta populacija koje ulaze u sastav biocenoze)

o       kvantitativni sastav (broj jedinki u okviru populacije koje čine biocenozu),

o       prostorna struktura prostorni raspored populacija, koji može biti horizontalni (u vodenim sistemima) i vertikalni (ispoljava se kao spratovnost ili stratifikacija, koja je uslovljena vertikalnom razlikom u intenzitetu ekoloških faktora.)

o       vremenska struktura – prati se kroz periodične promjene (vezane za ritam dana i noći i smjenu godišnjih doba) i sukcesivne promjene (smjenjivanje jedne biocenoze drugom)

Funkcionalna organizacija biocenoze se najbolje ogleda u povezanosti populacije ishranom, tj. odnosima ishrane. U vezi s načinom ishrane razlikuju se tri osnovne ekološke kategorije:

a)producenti – zelene biljke

b)konzumenti – žive na račun producenata – biljojedi, mesojedi

reducenti – saprofitski organizmi

Čime je uslovljena spratovitost biocenoze?

Spratovitost biocenoze je uslovljena vertikalnom razlikom u intenzitetu ekoloških faktora.

Koje kategorije organizama izdvajamo u biocenozi prema njihovoj funkciji?

Proizvođači ili producenti hrane, potrošači ili konzumenti hrane, reducenti (organizmi koji razlažu organsku materiju do neorganskih jedinjenja)

Šta je ekosistem?

Ekosistem je sistem u kojem su zastupljeni odnosi između žive i nežive prirode. Obuhvata prostor koji naseljavaju biocenoze. Odnosi se ogledaju kroz promet materije i energije.

U čemu se ogleda interakcija između žive i nežive komponente ekosistema?

Interakcija žive i nežive komponente se ogleda u stalnoj razmjeni materije i energije.

U čemu se ogleda dinamika ekosistema i odnosi između organizama?

Dinamika se ogleda u stalnoj interakciji koja se odvija u vidu akcije(djelovanje abiotičkih faktora na žive organizme), reakcije(djelovanje živih organizama na neživu prirodu) i koakcije(međusobnog djelovanja samih organizama).

Zašto kažemo da materija kruži, a energija protiče kroz ekosistem?

Energija protiče kroz ekosistem jer oslobođena prilikom disanja odlazi u svemir i živi organizmi je ne mogu dalje koristiti, a materija kruži kroz ekosistem jer materija neprekidno kruži kroz ekosistem, organizmi poslije smrti podliježu raspadanju i mineralizaciji i tako nastaju nove tvari koje se mogu ponovo koristiti.

Od kojih faktora zavisi zakonitost distribucije ekosistema u geobiosferi?

Distribucija ekosistema zavisi od ekoklime, matičnog supstrata, biocenoze i zemljišta.

Šta su biomi?

Biomi su naseljene oblasti na zemlji.

Koji zonalni ekosistemi se izdvajaju na horizontalnom profilu zemlje?

Javljaju se u tropskoj zoni, vantropskoj zoni sjeverne hemisfere i u ekstratropskoj zoni južne hemisfere.

Šta su primarni klimatogeni ekosistemi, šta antropogeni, sekundarni i tercijarni ekosistemi?

Primarni klimatogeni ekosistemi su oni koji su prvi nastali, to su veliki osnovni ekosistemi čije se rasprostranjenje poklapa sa prostorom osnovnih klimatskih oblasti na Zemlji.(polarne pustinje, tundre, šume, savane, stepe, polupusteinje i pustinje)

Antropogeni sekundarni ekosistemi su sistemi koji su nastali djelovanjem čovjeka na ekosistem primarnog klimatogenog sistema, koji biva zamijenjen ekosistemom livade (livade i pašnjaci). Oni su rezultat međudjelovanja ekoloških prilika prije dolaska ljudske populacije i onih koji su se odvijali tokom ljudske historije.

Antropogeni tercijarni ekosistemi nastaju uništavanjem originalnog biljnog pokrova i njegovo zamjenjivanje kulturnom vegetacijom (ruralno i urbano područje), nastaju daljom degradacijom sekundarnih a rjeđe degradacijom primarnih.

Šta je adaptacija?

Adaptacija(prilagođavanje) je sposobnost organizma da odgovori na promjene uslova životne sredine.

 Evo ovo su odgovori na pitanja koja ce vam dati profesorica...samo ovo nisu oni standardni odgovori....ovo smo miprosle godine radili i sve ispravili i odgovorili!!!

Sretno!!!

10.11.2008.

zavrsni iz biologije - dio I

Biodiverzitet

Šta je biodiverzitet i vrste biodiverziteta?

Biodiverzitet je raznolikost živog svijeta, a postoji biodiverzitet gena, vrste i ekosistema

Šta proučava biosistematika?

Biosistematika je biološka disciplina koja se bavi proučavanjem raznolikosti i uzrocima raznolikosti živih bića. Zadatak biosistematike je da:klasifikuje i svrstava živa bića u određene vrste, daje imena živim bićima i da određuje njihovo mjesto u hijerarhijskom nizu sistematskih ili taksonomskih kategorija.

 Kakav je doprinos dao Karl Line u razvoju biosistematike?

Karl Line je tvorac binarne nomenklature – svaka vrsta se imenuje sa dvije riječi na latinskom jeziku, a prva označava ime roda, a druga ime vrste.

 
Navedi podjelu živog svijeta prema novom sistemu klasifikacije!

Dijele sa na pet carstava:

Monere – prokariotski organizmi(bakterije)

Protiste – jednostavne eukariote(alge,bičari,trepljaši)

Funge – gljive

Plantae – biljke

Animalie – životinje

Virusi i bakterije

Virusi su submikroskopski paraziti veličine 10-30nm. To su acelularni organizmi, a to znači da nemaju ćelijsku građu. Sastavljeni su od jezgra (DNK ili RNK) i od omotača (bjelančevine). Virusi nemaju vlastitu izmjenu tvari, ne razmnožavaju se diobom, nego u živoj ćeliji. Dijele se na biljne, životinjske i bakterijske.

Bakterije su jednoćelijski organizmi, nemaju jedro, imaju ribosome i začetke mitohondrija, razmnožavaju se prostom diobomrasprostranjeni su svuda, učestvuju u kruženju azota u prirodi, u industriji, u crijevima, ali izazivaju i bolesti. DNK je slobodna u citoplazmi, ali je zatvorena u prsten.Rasprostranjene su posvuda, iznad 100 ºC.

Dijele se:

prema načinu diobe na:

autotrofne – fototrofne,hematrofne

heterotrofne – saprofitske, parazitske, simbiotske

b) prema tome da li koriste kisik dijele se na: aerobne i anaerobne.

Gdje spadaju kvasac, kistac i aspergilus, njihove glavne karakteristike?

Spadaju u gljive mješinarke. Koriste se za vrenje, za proizvodnju alkohola, u pekarstvu (kvasci), za dobivanje penicilina (kistac).

Osnovne karakteristike sjemenjača i podjela!

Sjemenjače su najraznovrsnija grupa biljaka, prilagođene su na različite uslove života na kopnu, imaju složen provodni sistem, razvijena mehanička tkiva, imaju mogućnost sekundarnog debljanja stabla i korijena, često dosežu velike dimenzije, imaju višegodišnji život, imaju smjenu generacija u razvojnom ciklusu, saprofit potpuno preovladava, gametofit je pojednostavljen i čini nekoliko ćelija, voda nije potrebna za oplodnju muške polne ćelije nisu pokretne, sjemenka služi za zaštitu embria .

Dijele se prema građi cvijeta i položaju sjemenih zametaka na:

rašljaste ili igličaste

perastolisne ili golosjemenjače

skrivenosjemenjače

Klasifikacija životinja (beskičmenjaka i kičmenjaka) i njihova pojedinačna kvalifikacija

e ovo mi se fkt ne da pisat

Fiziologija životinja i čovjeka

Šta su čula, draži i nadražaj?

Čula su funkcionalni sistemi preko kojih se prima energija draži iz spoljašnje sredine, sa površine tijela ili iz unutrašnjeg organa.

v     Građa nervne ćelije i sinapse

Osnovna organizaciona i funkcionalna jedinica nervnog sistema je nervna ćelija ili neuron. Sastoji se od tijela ćelije sa jedrom, dendrita (kratki nastavci koje prenose nadražaj ka tijelu neurona), neurita ili aksona (dugi nastavci koji prenose nadražaj od tijela neurona ka dendritu susjednog neurona), sinapse ili spojnice preko koje se ostvaruje funkcionalna veza između aksona i dendrita susjednih neurona.

Građa sinapse: terminalni dugmići sa sinaptičkim mješcima koji sadrže jedan od neuromedijatora, sinaptička pukotina, neuron prije sinaose je presinaptički, a poslije sinapse je postsinaptički

Podjela cvjevastog nervnog sistema

Cjevasti nervni sistem je zastupljen kod hordata u obliku dige i zadebljale nervne cijevi a dijeli se na:

Moždano - moždinski(somatski-tjelesni) - koji se sastoji iz CNS (mozak i kičmena moždina) i PNS (svi moždani i moždinski nervi). Regulira voljne aktivnosti mišića glave i udova, kretanje u prostoru.

b)autonomni(vegetativni) – može biti simpatički(simpatičko stablo, 2 povezana stabla parnih ganglija duž bokova kičmene moždine) i parasimpatički (10.mož. živac i kompleks krstačno – moždanih nerava, a ganglije su blizu ili u unutrašnjim organima). Djeluju antagonistički, djeluje bez učešća volje ili svijesti, kontrolira rad unutrašnjih organa.

Kako se prenosi nadražaj sa jedne nervne ćelije na drugu?

Ostvaruje se proticanjem jona(naelektrisanih čestica) kroz membranu neurita. Nepobuđena nervna ćelija je električno polarizirana jer su  različiti naboji s unutrašnje i vanjske strane njene opne što je posljedica u razlici Na i K jona na suprotnim stranama opne. U momentu nadražaja mijenja se raspored molekula u membrani pa ona postaje propustljiva za izlazeće K i ulazeće Na jone, membrana se depolarizira a nastali električni naboj – akcioni potencijal dovodi do promjene odnosa koncentracija Na i k jona u njenom susjednom diejlu koji se također depolarizira, depolarizirani dio membrane je elektronegativan u odnosu na polarizirani pa se između njih stvara strujno kolo i receptorski impuls se širi kao val depolarizacija koji napreduje duž nerava.

Nervna ćelija reaguje na principu sve ili ništa te svoju punu funkciju ostvaruje na punom pragu nadražaja. Stvorene podsticaje nadraženi neuron šalje u obliku brzih vibracija električnog napona ka sinapsama koje ga vežu s ostalim dijelovima nervnog sistema. Primljeni nadražaj se prenosi u posredstvom posebnih hemijskih supstanci – neurotransmitera(neuromedijatora). Na krajevima neurita nalaze se termalni dugmići ukojima su sinaptički mješci ispunjeni neuromedijatorima, kada akcioni potencijal stigne do proširenja, sinaptički mješci se kreću ka membrani dugmića, stapaju se s njom i izbacuju  svoj sadržaj u sinaptičku pukotinu. Oslobođena supstanca stiže do membrane narednog neurona i podražuje ga.

Šta su tjelesne tečnosti?

Tečnost koja okružuje i obliva stanice višećelijskih organizama, te obavlja funkciju razmjene naziva se tjelesna tečnost.

Krvne grupe

Krvna plazma čovjeka sadrži dvije vrste aglutinina(alfa i beta), a eritrociti dvije vrste aglutinogena(A i B). U krvi istog čovjeka ne mogu postojati aglutinin alfa i aglutinogen A zajedno. Eritrociti mogu imati aglutinogen A ili aglutinogen B iili obje vrste ili mogu biti i bez njih. Na osnovu sadržaja aglutinogena u eritrocitima utvrđeno je da u ukupnoj populaciji ljudi postoje 4 krvne grupe.

«0» - eritrociti nemaju aglutinogena, imaju obje vrste aglutinina, alfa i beta. Univerzalni davalac

«A» - eritrociti sadrže aglutinogen A, a u plazimi aglutinin beta

«B» - eritrociti sadrže aglutinogen B, a u plazmi aglutinin alfa.

«AB» - eritrociti sadrže aglutinogen A i B, a u plazi nemaju aglutinin. Univerzalni primalac.

Imuni sistem

Mehanizam unutrašnje odbrane organizma ili tzv. imunološki sistem. Leukociti su glavni dio ovog sistema, i budući da se kreću slobodno kroz zidove krvnih sudova onda su sve tjelesne tečnosti dio imunološkog sistema. Svaka strana materija  prepoznaje zahvaljujući imunološkom sistemu nakon čega se pokreće niz reakcija čiji je rezultat eliminacija svih stranih materija i stanica koje ugrožavaju organizam. Te strane materije nazivaju se antigeni. Odbrambena svojstva organizma baziraju se na sposobnosti fagocitoze, jer kada antigen uđe u organizam prvo s njim u kontaks stupaju fagocitarne stanice,koji unutarćelijski razlažu antigene čineći ih neškodljivim, tako se neutralizira svaki antigen i ovaj vid imunološkog odgovora naziva se nespecifičnom imunološkom reakcijom. U daljem toku imunološke reakcije fagocitarnim ćelijama pridružuju se limfociti. Lučenjem niza aktivnih materija fagociti i limfociti stupaju u interalciju pri čemu dolazi do blastne transformacije limfocita(blasti – mlade ćelije s izrazitim diobnim svojstvima). Blastnom diobom stvaraju se uvjeti za nastajanje antitijela tj. specifične materije usmjerene ka eliminaciji datog antigena, te teko nastaje specifična imunološka reakcija. Konkretni antigen provocira stvaranje konkretnog antitijela koje ga eliminiše, u jednom dijelu novonastalih limfocita trajno se zadržavaju materije koje im omogućuju da stupe u kontakt s datim antigenom ako se ponovo pojavi, ti limofciti nazivaju se stanice pamćenja i one omogućuju organizmu da stekne otpornost ka nekim antigenima i takva vrsta imuniteta se naziva aktivni ili stečeni imunitet. Imunitet se još može postići unošenjem gotovih antitijela i tada se govori o pasivnom imunitetu. Postoji i prirodni imunitet koji se stiče stvaranjem antitijela i embrionalnom razvoju i ranim fazama rasta i razvoja organizma. Postoji i imunitet vrste kojim s eoznačava otpornost neke biološke vrste premanekim oboljenjima.

Građa srca

Srce je šupalj poprečno – prugasti mišićni organ, smješten u grudnoj duplji između lijevog i desnog plućnog krila. Ima dvije pretkomore i dvije komore. U desnoj polovini srca se nalaze tri zaliska, a u lijevoj dva. Kroz lijevu stranu protiče oksidovana krv. U desnu pretkomoru ulijevaju se gornja i donja šuplja vena, a iz nje izlazi plućna arterija. U lijevu pretkomoru ulijevaju se 4 plućne vene, a iz nje polazi najveća arterija – aorta.

Srčano tkivo čine tri sloja:

miokard – poprečno prugasti mišić

endokard – unutrašnja srčana opna

perikard – dvostruka opna između koje se nalazi uzak prostor, koji se označava kao srčana kesa.

Srce je smješteno u srčanoj kesi koja obavija srce u cijelosti i osigurava prostor za rad ovog organa.

Rad srca

Rad srca karakteriziraju:

automatija – sposobnost srca da vrši kontrakcije i izvan organizma

pravilna periodičnost – ogleda se u grčenju (sistola) pretkomora, zatim slijedi grčenje komora, da bi za to vrijeme pretkomore došle u fazu opuštanja (dijastola)

Šta je srčana revolucija i koliko traje

Faze rada srca koje se međusobno smjenjuju uvijek istim redoslijedom čine srčanu revoluciju. Prvo se grče obje predkomore, zatim obje komore, onda slijedi pauza koja traje 0,8 sekundi.

Funkcija i građa oka

Oko je građeno od:

- fotoreceptorskog dijela à mrežnjača(sastoji se od čepića i štapića), bionjača

- optičkog dijela à rožnjača, tečnost prednje očne komore, sočivo i staklasto tijelo

- zaštitnog i pomoćnog dijela à obrve, očni kapci, trepavice, vežnjača, suzne i lojne žlijezde i očni mišići.

Funkcija čepića i šapića

Funkcija  štapića je uočavanje predmeta uz nejasno viđenje njihovih obrisa dok čepići izoštravaju sliku i prepoznaju boje. Čepići imaju precizniji vid pri dnevnom svjetlu ali u sumraku su slabo aktivni.

Navedi redom strukture oka kroz koje prolazi svjetlost

Svjetlost pada na rožnjaču, prolazi kroz sočivo, zrake se prelamaju kroz staklasto tijelo i padaju na žutu mrlju. Nervna vlakna iza jabučice se blago ukrštaju, pa se nadražaj upućuje u svoju hemisferu i zato vidimo jednu, a ne dvije slike.

 Čulo sluha (puž građa i funkcija), čulo ravnoteže (građa i funkcija)

Čulo sluha je veoma osjetljiv receptor spoljnih draži koji ima sposobnost da mehaničku energiju zvučnih valova pretvara u bioelektrične impulse i upućuje ih odgovarajućim moždanim centrima. Mehanoreceptori ovog čula smješteni su u tzv. Kortijevom organu unutrašnjeg uha, glavnom funkcionalnom dijelu puža. Zvučni valovi dolaze do bubne opne koji se prenose dalje do koščica-čekiča, nakovanja i uzengije. Dalje vibracije dospijevaju do puža. Puž je 2,5 puta spiralno savijena cijev, čija je unutrašnjost podijeljena bazalnom membranom. Ispunjena je tečnošću kroz koju se zvučni treptaji prenose na bazalnu membranu, a sa nje na čulne ćelije Kortijevog organa. Bazalna membrana duža je na osnovi nego pri vrhu puža što omogućuje da se visoki tonovi čuju na početku a duboki na kraju pužne cijevi.Stvoreni bioelektrični impulsi čulnih ćelija putem slušnog živca dospijevaju do sljepoočnog dijela kore velikog mozga gdje se vrši izoštravanje zvuka i psihoakustička analiza.

Čulo ravnoteže kod čovjeka smješteno je u pet šupljina unutršnjeg uha, ispunjenih tečnošću endolimfom. To su tri polukružna kanala, duguljasta(utrikulus) i obla(sakulus) vrećica. Utrikulus i sakulus otkrivaju promjene u položaju tijela u odnosu na silu zemljine teže.

Navedi redoslijedom nivoe sluha

Zvučni talasi – slušni kanal – bubna opna – slušne košćice – membrana ovalnog prpzora – perilimfa unutrašnjeg uha – endolimfa puževog odvoda – bazalna membrana – čelne ćelije Kortijevog organa – impulsi u nervima – centar u potiljačnoj oblasti kore velikog mozga interpretira se kao osjećaj sluha.

Šta je vanjsko, a šta je unutrašnje disanje kod čovjeka?

Vanjsko disanje je razmjena gasova između krvi i zraka u plućnim alveolama.

Unutrašnje disanje je razmjena gasova između krvi i tkiva.

Endokrini sistem

Endokrini sistem je sistem žlijezda s unutrašnjim lučenjem(endokrine žlijezde svoje izlučevine unose direktno u krv i limfu). Endokrine žlijezde luče hormone(biološki aktivne supstance heterogene hemijske prirode) koji imaju sposobnost fiziološkog djelovanja na druge ćelije, tkiva i organizam u cjelini. Hormoni uvijek djeluju na određene efektore. Njihova glavna svojstva su lučenje i aktivnost u veoma malim količinama, djelovanje van mjesta sinteze i specifično djelovanje na određene procese. Endokrine žlijezde kod čovjeka su:

Hipofiza – centralna žlijezda endokrinog sistema, sastoji se od prednjeg, srednjeg i zadnjeg režnja koji luče razne hormone. Prednji režanj luči hormon rasta, stimulin, prolaktin...Srednji režanj luči melanotropni hormon, a zadnji režanj luči vazopresin, oksitocin...

Štitna žlijezda – hormon štitne žlijezde je tiroksin, nedostatak tiroksina izaziva gušavost a prekomjerno lučenje izaziva Bazedovljevu bolest.

Paraštitne žlijezde – glavni hormon je parathormon koji reguliše promet kalcija i fosfora u organizmu.

Nadbubrežne žlijezde – hormoni srži: adrenalin i noradrenalin, adrenalin reguliše količinu šećera u krvi a noraderenalin povećava krvni tlak ; hormoni kore: kortikosteroidi – mineralokortikoidi i glikokortikoidi.

Gušterača – insulin i glukagon, insulin snižava koncentraciju šećera u krvi,a  glukagon povećava koncentraciju šećera u krvi.

Spolne žlijezde – hormoni sjemenika: testosteron, aldosteron ; hormoni jajnika: estron, estradiol, progesteron.

Građa bubrega i nefrona

Bubrezi su parni organi koji se nalaze ispod dijafragme sa obje strane kičme.

Na uzdužnom presjeku bubrega, primjećujemo tri zone:

omotač/kapsula – od vezivnog i masnog tkiva

bubrežna kora – u njoj se nalaze Malpigijeva tjelašca i početni dijelovi bubržnih kanalića

bubrežna srž – u centralnu šupljinu se ulijevaju bubrežni kanalići

Građa nefrona:

Baumanova čahura – početni dio nefrona

Glomerul – splet arterijskih kapilara

Malpigijevo tjelašce – izgrađen od Baumanove čahure i od glomerula

Bubrežni kanalić – krivuda kriz koru, zatim silazi u srž, pa se ponovo vraća u koru, gdje se zajedno sa drugim nefronima ulijeva u sabirni kanalić

Henleova petlja – nalazi se na uzlaznom i silaznom dijelu bubrežnog kanalića

Sabirni kanalići ulijevaju se u bubrežnu čašicu, a one u bubrežnu karlicu. Od bubrežne karlice polazi mokraćni kanal – mokraćovod (ureter), koji provodi mokraću, do mokraćne bešike (rezervoar mokraće). Mokraćna cijev – sa izvodom u spoljašnju sredinu.

Skeletni i mišićni sistem

Mišićni sistem - Najveći broj životinja pokreće tijelo mišićima. Mišići i kosti čine funkcionalnu cjelinu. Veza mišića s skeletom je čvrsta. Mišići su organi unutar mišićnog sistema na kojima se temelji sposobnost kretanja. Mišićne ćelije su obavijene mišićnom opnom. Prema građi, mišići se dijele na:

Poprečnoprugasti mišići– daju oblik tijelu zajedno s kostima, sastoje se od mišićnih vlakana koji posjeduju bjelančevine, aktin i miozin. U protoplazmi se nalaze miofibrili. Protoplazmu, jedra i miofibrile obavija sarkolema. Vezivni omotač koji obavija mišić završava tetivama(tetive spajaju mišiće s kostima). Poprečnoprugasti mišići su mišići voljnih pokreta

Glatki mišići– Čine zidove unutrašnjih organa, nalaze se u koži. Sastoje se od vretenastih ćelija. Dijele se na višejedinačne i utrobne. Ovi mišići izvode spoljne pokrete i nisu pod voljnom kontrolom.

Srčani mišić – spada u poprečnoprugaste, ali nije pod voljnom kontrolom, ima specifičnu građu.

Osnovna svojstva mišićnih ćelija su:

Elastičnost – osobina da se pod uticajem neke sile izduži i da se po prestanku djelovanja te sile vrati u prvobitbno stanje

Nadražljivost – osobina da na različite draži reaguje grčenjem

Kontraktilnost – osobina da na nadražaj reaguje uvijek na isti način – grčenjem.

Skeletni sistem – spoljašnji i unutrašnji(kičmenjaci). Skelet je građen od posebnih vrsta tkiva:hrskavičasto, čvrsto i koštano tkivo.Ćelije hrskavičastog tkiva su grupirane a među njima je međustanična masa, ćelije koštanog tkiva su zvjezdastog oblika i povezane su u gustu mrežu, između ćelija se nalazi koštana masa. Na površini kosti nekoliko slojeva gradi pokosnicu. Po obliku i veličini kosti se dijele na:

Duge kosti – ulaze u sastav skeleta udova

Kratke kosti – ulaze u sastav šaka i stopala

Pljosnate kosti – ulaze u sastav lubanje, grudnog koša i karličnog pojasa.

Kosti su međusobno povezane nepokretno(lubanja), pokretno(udovi) i elastično(hrskavica).


10.11.2008.

skripta iz muzickog

OPĆE KARAKTERISTIKE BAROKNE UMJETNOSTI

Prelaz iz XVI.u XVII. Stoljece predstavlja prekretnicu u muzičkoj umjetnosti.Posebno su zanimljive podudarnosti:iste godine 1594.,umiru Palestrina i Orlando di Lasso,najveći majstor polifonije tog vremena,a tri godine kasnije izvodi se prva opera "Dafne"-kompozitor Jacopo Peri,koja se kao novi umjetnički rod suprostavlja starom,pomažući da se glavno zanimanje muzičkog doživljaja prebaci sa duhovnog na svjetovno.

Subjektivna osjećanja,da bi se mogla izraziti,tražem veću preglednost i jasnocu,pa se javljaju nova sredstva-monodija uz pratnju,ali i mjesto gdje će se prikazati,a to je scena.Tako opera postaje nosilac baroknih težnji.Pored opere veliki znacaj imaju i drugi oblici muzičke umjetnosti i to vokalno-instrumentalni: oratorij i kantata i instrumentalni:svita,sonata i koncert.

Veliki značaj dobija monodija u kojoj vlada melodija uz instrumentalnu pratnju.Melodija je pokretna,a oslonac za kretanje melodije i njeno razumjevanje se dobija u harmonskoj podlozi(akordi kao stubovi monumentalnih građevina.,koja se daje tako da se ispisuje najdublji ton akorda,a ostali su predstavljeni brojkama tzv.generalbas koji se odnosi na dionice sa tipkama (orgulje,čembalo,klavikord),a budući da se svira neprekidno nazivali su ga continuo.Pojavljuje se tzv.,koncertantni stil koji se odnosi na skupno muziciranje vokalnog i instrumentalnog tipa u kojem je naglaseno načelo natjecanja glasa ili instrumenta,nasuprot dsrugom.

Barokna ritmika je preglednija,ritmički motivi jasniji,taktne crte su jasno upisane i izvodžaci mogu precizno muzicirati.

Harmonija koja je ranije bila kolebljiva sa miješanjem starocrkvenih modusa i tonalnosti,postupno postaje izrazitija tonalna,i učvršćuje se kroz dur-mol sistem cime se jasno izražava tonalna harmonijska koncepcija.

U težnji da se objasne povezanost muzike i života,nastale su nauka o afektima i nauka o figurama.

Nauka o afektima(Ramos de Pareja,Zarlino,Rene Descartes),odražava racionalistička gledista,kako se uz pomoć muzike mogu pobuditi pojedini afekti od kojih su  osnovni:tuga,radost,ljubav i mržnja.

Npr.tuga se prikazuje sporim tempom i malim intervalima,radost ce se dočarati brzim tempom i velikim intervalima,ljubav umjerenim tempom,malim intervalima,a mržnjazahtijeva brz tempo i velike intervale.

Nauka o figurama (muzicki pomaci i postupci)proucava i preporučuje one koji su adekvatni za jasnije profiliranje razlicitih dusevnih stanje.Racionalističke smjernice u ovoj nauci povezuju retoriku,muziku i poeziju,tražeci muzicke ekvivalente za govorne figure kojih je bilo mnogo.Teoretičari su izgradili čitav rječnik muzičkog govora koji je povezivao tekst i muzička kretanja.

U baroku se intenzivno razvija i razgraničava muzika za instrument.

U Veneciji se otvara prvo javno pozorište u italiji(4.decenija 17.st.najprije se javlja privatna a zatim i pozorišna).Barok je trajao 150 godina od 1594.-1750.godine,kada je umro najveci majstor baroka Bach.Ovaj period bio je ispunjen djelatnošcu bogatog niza muzičara.u opsežnoj studiji-djela Music in the Baroque Era(New York 1947),M. Bukofzer predlaže podjelu na tri odsjeka:rani,srednji i kasni barok.

U ranom baroku preovladava snažna subjektivna interpretacija teksta.harmonija je pretonalna,dominira vokalna muzika.

U srednjem baroku razvija se stil tzv."bel canto" u operi i kantati sa podvojenošću izmedju arije i recitativa.Stari načini ustupaju mjesto duru i molu.

U kasnom baroku tonalitet  dur i mol su ućvrsceni,razradjuje se koncertantni stil,a snjim i isticanje barokne motoričnosti.Instrumentalna muzika vlada nad vokalnom.

Muzički  stilovi su u tom periodu nazvani stil antico-koji je bio primjenjivan na muziku Palestrinog stila.Prima pratica koji se odnosi i na Klaudija Monterverdija-prvi nacin komponovanja prema strogim kontrapunktskim pravilima i tzv.seconda pratica,gdje se prvenstveno daje muzickoj deklamaciji,gdje su pravila u drugom planu.Izraz stil povezivao se i uz sve tipove recitativa,od kojih se u literaturi  koja e bavila njihovim analiziranjem spominju:stille narrativo,koji podrazumjeva prirodni deklamacijski tok koji je blizak govoru,stille narrativo,koji je muzicki nesamostalan,a dolazi do izrazaja na mjestima gdje se u scenskom djelu opisuje znacajna vijest koju donosi neki glasnk,stille esperessivo,koji unosi u recitativ melodijski izrazajnije elemente,i stille reppresentativo,koji j e ozivljen dramatskim elementima,dusevnim stanjema licnosti koja ga donosi.

OPERA U XVII STOLJEĆU

Opera,kao najsloženije muzicko-scensko djelo nije se pojavila naglo.U njoj se primjenjuju novi monodijski principi i specificna sadrzajnost vezana za novo vrijeme.Sveta prikazanja-misteriji,kao i majske predstave-maggi u 15.st.,bile su veoma popularne u Italiji.Karakterizirala ih je jednostavna melodija sa strofama od 4 stiha,najčesće bez instrumentalne pratnje,ili povremeno na violini i basu,plesne tacke u međučinovima koje su znale biti duze od cinova,i upotreba strojeva-machine,kojom su ostvarivani najraznovrsniji scenski efekti.Pojavljuju se pastorali,sentimentalne pozorisne idile,u kojima muzika potencira lirske elemente pastoralnih motiva.Prisutna je mitoloska građa.

I u okviru polifonije osjeca se potreba da se zamrseno polifono tkivo pojednostavi,koja je uglavnom ostvarena  na podrucju madrigala i od tog momenta kada u njega ulazi instrumentalna pratnja kao njegov sastavni dio.To se događalo i kod solistickog pjevanja uz pratnju lutnje.Dramsku individualizaciju poteebnu operi dali su dramatski madrigali-komedije u kojima je ulogu likova nosio hor.Problem libreta-sadrzaja opere rijesili su firentinski aristokrati i usli u muzicku tradiciju pod nazivom Camerata iz firence.Jednostavnost pjevne linije ,plesne tacke i recititatinvost su elementi iz kojih ce biti izgrađene prve muzicke scene,smjestene u mitskom ambijentu.Takva je i prva opera Dafne kompozitora Jacopa perija i opera Euridice,koja je u cjelosti sacuvana. Tvorcem opere se smatra Claudio Monteverdi.On u svojim djelima primjenjuje polifoniju,te madrigale koji su bazirani na podrucju nove monodicke koncepcije gdje uvodi instrumentalnu pratnju.Sacuvana djela su:Orfej,Arijadna,Odisejev povratak i Krunidba Popeje.

Operskom izrazu svoj pecat dao je i rim gdje se uvode melodijski pjevni odlimci koje njihovi kompozitori nazivaju arijom.Princevi barberini otvorili su u svojoj palaci veliku pozorisnu  dvoranu gdje je izvedena "Duhovna opera" ''sveti aleksej'',kompozitora Steffana Landija.Znacajna je po nastanku uvertire italijanskog tipa sa stavovima:brzi,polifoni stavak-polagani stavak-brzi,koje su izvodile prije svakog čina.Tu se pojavljuje i balet i muzicki humor,a takodjer i prvi put muska glavna uloga povjerena kastratu-sopran glasu.Doprinos Venecije u daljnjem razvoju opere prvenstvenoje u učešću masa u pozorišnom životu,sto je omoguceno otvaranjem prvog javnog pozorista 1637.godine.U istom periodu se razvija i kantata kao vokalno-instrumentalni oblik kamerno-koncertnog karaktera koja pada pod utjecaj bel canta.Arije koje su melodične,čak i vise nego sto je potrebno,ukrasene i to sa usitnjenim notnim vrijednostima tzv.instrumentalizacije vokalnih dionica karakteristicne su za Allesandra Stradellu,koji je jos pored opere,prvi komponovao serenate-polukantate,poluopere za nekoliko pjevaca  i manji instrumentalni sastav,za posebne prilike:dvorske proslave sa skromnom scenografijom.U razvoju Napuljske opere  posebno znacajnu ulogu su odigrali kompozitori Allesandro Scarllatti,Giovanni Battista Pergolesi i Domenico Cimarosa koji su stvarali prvenstveno komične opere-opere buffo.Osnovni element opere serie(ozbiljne) bio je diptih:recitativ+arija.

U Francusskoj  je postojala takodjer i ranija veza  poezije i tona kroz narodne komedije.Muzicari i pjesnici postepeno izbacuju recitacije u korist pjevnog teksta.Prvi komad slican operi bio je pastorala italijanskih kompozicija pod nazivom prva muzicka komedija nakon koje se osnivaju operne akademije.nacionalna francuska opera vezuje se Jean-Baptiste Lullyja.Tematika opere bila je mitoloska.najpoznatiji su:Alceste,Armida,Roland,Tezej,Perzej.Primjenjuje cesto hor i instrumentalne odlomke,te uze vokalne ansamble.

Jean Phillipe Rameau ( Žan Filip Ramo),je napisao traktat o harmoniji kao nauci značajnoj za komponovanje.Komponovao je oko 30 nuzičkih djela.U vrijeme nastajanja komične opere se ističu sva kompozitora:Andre M Gretry sa operama:''Karavana iz kaira'',''Rikard lavljeg srca'',i Jean Jaques Rousseau sa operom ''Seoski vrač''.

Opera u Engleskoj razvija se iz muzičkih tačaka umetnuih između i u toku činova šekspirovih djela.Tu su i maskerade sa plesom ipjesmom,kao i muzika za lutnju gdje se naglasava melodijska linija.Najznacajniji kompozitor je Henry Purcell (Henri Persl),koji komponuje pravu operu:''Didona i Enej'',''Indijska kraljica'',''Kralj Arthur''.Opera u Njemačkoj i Austriji bila je pod uticajem italijanske opere.Prihvatili su italijansku kulturu i izvodili su operu na italijanskom jeziku.Hambursko pozoriste je drugo javno pozoriste u Evropi nakon Venecijanskog,djelovalo je cetvrte decenije 19.stoljeca.Među kompozitorima ističu se:Reinhard Keiser:''Hamburski sajam'' i ''Jodelet'',te Georg Phillip Telleman.Razvoj komične opere zasluga je Fridriha Velikog  u Berlinu.Dok je na opersko stvaralastvo djelovala prvensteveno feudalna klasa,na druge oblike umjetnosti djelovala je crkva.Nastaje novi oblik oratirij na kojem su se isticali svetovni elementi sa podrucja operskog stvaralastva-recitativ i ariozo.U italiji se najprije razvio narodni oratorij koji je nastao od laude(obrađene narodne duhovne pjesme na narodnom jeziku),a umeću se i dijalozi između pojedinih lica.Oratorij latino ( latinskom jeziku) razvio se na temelju pasije i polifonih moteta sa dijaloskim odlomcima.oratorij se razvija u italiji gdje istaknjuto mjesto ima kompozitor Đakomo Krisimi i Alessandro Scarlatti i u Njemackoj.Najistaknutiji kompozitor je Janrih Šic.Njegove pasije su tzv.dramatske pasije,gdje se objedinjuju elementi polifonije i monodije.Tada je nastala i koralno-koncertnacrkvena muzika i koralna kantata.

Kantata je također vokalno-instrumentalna forma koja se neposredno razvila iz renesansnog moteta.On je u odnosu na oratorij manjeg opsega,ima pretežno lisrki karakter,ali se takodje sastoji od niza arija,recitativa horskih i orkestarskih tačaka.

Pasija je vrlo slična oratoriju,ali se njen sadržajni osnov ograničava samo na izvođenje biblijskog prikazivanje Kristove muke.

Duhovna muzika u Engleskoj i Francuskoj nije se tako snažno manifestovala u pravcu nastanka oratorija,nego njegovanja moteta i psalme,koji se načinom izvodjenja priblizuje kantati.

INSTRUMENTALNA MUZIKA

Instrumentalna muzika u 16.st. počinje da živi novim samostalnim životom.,čiji je tok i razvoj uslovljen operom,kontrastima polifonije i monodije.U djelima J.S.Bacha polifonije je doživjela svoj neslućeni vrhunac koji kasnije nikad nece dostici.Monodija utiče na razvijanje novih oblika i sadrzajnosti.nastaju nove koncertne forme-suita,sa karakterističnim plesnim ritmovima,koji vuku porijeklo iz građanske i dvorske svakodnevnice,kao i sonata koja ima veliku životnu snagu.Kako je improvitacija u vokalnoj muzici imala važnu ulogu i omogućavala slobodu interpretacije pjevaču,ovo se prenosi i na insrumentalnu muziku paralizatori continua na orguljama,na temelju generalbasovih brojkiizvode akorde.U kompozicijama varijacijskog tipa pojedini su stavci bili određeni s ''ad libitum'',sto je značilo da ih izvođač može po volji izostaviti.

SUITA-znači slijed,niz karakterističnih instrumentalnih stavaka,izrazito ritmičkog karaktera,pri čemu je svaki stavak zapravo jedan određeni ples.Postojale su orkestarske suite za vece instrumentalne sastave,ili za pojedine instrumente,posebno čembalo,a imale su kozmopolitsko obilježje,jer su nastale na osnovu zbornika plesova u kojem su plesovi iz raznih krajeva.Plesovi su se izvodili u prarovima i povezivali po principu ritmičkog i dinamičkog kontrastiranja.barokne suite za vece sastave-orkestarske,nazivaju se partitama.

SONATA-pisana je pretežno za gudačke instrumente uz pratnju continua i to za 2 violine i continuo.Tom sastavu se dodaje i viola da gamba,odnosno violončelo koji udvostručava basovu dionicu na continuu.Sonate za takav sastav su se nazivale trisonate.

U Italiji se sonata razvijala u dva oblika:sonata da chiesa-crkvena i sonata da camera-kamerna sonata.U baroknoj sonati osjeca se binarna simetrija,ne samo u poretku stavova nego i po unutrasnjoj konstrukciji.

KONCERT-najmladja barokna instrumentalna forma koristi monodiju i izdvajanje vodeceg glasa u vokalnoj muzici i analogno njoj donosi izdvajanje jednog instrumenta,prepustajuci vecem instrumentalnom ansamblu ulogu pratnje.To je bilo omoguceno izradom violine i gudackih instrumenata,cuvenih majstora Amattija,Stradivarija i Guarnerija.Na prelazu u 18.st.iskristalisali su se concerto simfonia za orkestar gdje ioline imaju istaknutiju ulogu,concerta grossa,gdje se manja skupina izvođača nazvana concertino suprostavlja vecoj skupini instrumenata nazvanoj concerto grosso.postepeno se broj manje skupine izvođača smanjuje do jednog soliste,čime nastaje solistički koncert.Postoje i oblici u kojima variranje ima izuzetnu ulogu,kao sto su:chaconna,pascaglia,ricercare,canzona,te preludij i tokata.

Fuga je najsloženiji oblik barokne muzike polifonog karaktera,građena na principu imitacije,a pisana za dva ili vise glasova.Ima tri dijela:ekspozicija,razvojni dio i zavrsni dio gdje se tema ponovo javlja u svim dionicama,ali često tako da u drugoj dionici nastupa prije nego sto je do kraja izvedena u prethodnoj.To se naziva streta,sto znaci zbijen.Najznacajnije ima na području instrumentalne muzike za gudačke instrumente je Arcangelo Corelli.Trazio je mogućnosti sviranja na violini sto slicnije ljudskom gasu.

Među kompozitorima,prvenstveno muzike za čembalo i orgulje,u Italiji se naročito istakao Gerolamo Frescobaldi(Đirolamo Freskobaldi),izuzetni orguljaš crkve sv.Petra u Rimu.Napoznatiji majstor italijanske muzike u prvoj polovini 17.st.bio je Antonio Vivaldi.Ostavio je veliki broj kompozicija i to ne samo instrumentalne muzike nego i crkvene muzike,a značajne su mu i opere.

U Njemačkoj instrumentalnoj muzici razvija se prvenstveno duhovna muzika te se muzika za orgulje razvija u obliku koralne partite.U Francuskoj najznačajniju ulogu ima muzika za klavsen,orgulje i lutnju,gdje je najveci predstavnik Francois Couperin,a u Engleskoj Henryx Purcell.Kulturno-umjetnički život 18.st.uglavnom se razvijao pod uticajem prosvjetiteljstva.Giganti muzičke umjetnosti,čiji su likovi i stvaralastvo obilježili Barok kao umjetnički pravac su:Georg Friedrich Handl i Johann Sebastian Bach.

G.F.Handl je dijete iz porodice u kojoj nema muzičara,muzika mu ima internacionalni karakter,asimilirao tekovine italijanske,fracuske i objedinio ih sa njemackim.napisao je 40 opera,oratorije i orkestarska djela od kojih su najpoznatiji ''Muzika na vodi'',i ''Muzika za vatromet''.

J.S.Bach je najistaknutiji član porodice muzičara,njegova se djela nadovezuju na njemačku kulturnu bastinu,stvarao je instrumentalnu muziku,klavirske kompozicije,oratorije,dvije pasije po Ivanu i Mteju te orkestarska djela(svite i branderbuski koncerti).

Kao sto je krajem 16.st. monodija preuzela mjesto vokalne polifonije ovog stoljeca,tako se umjesto teske i monumentalne polifone umjetnosti sada pojavljuje tzv.galantni stil-nova monodija-vedra,graciozna,izrasla iz shvačanja i mentaliteta Rokokoa.

BAROKNA MUZIKA U JUŽNOSLOVENSLKIM KRAJEVIMA

Dostignuća muzičkog baroka nasla su odjek u jožnoslavenskim zemljama najprije u Dalmaciji,Hrvatskoj i Sloveniji.U Dalmaciji su djelovali kompozitori:Ivan Lukačić i Vinko Jelić.Ivan Lukačić učio je muziku u Italiji,djelovao u Splitu kao horovođa i orguljaš u katedrali.Djelo SAKRE KANCIONES (svete pjesme) je zbirka od 28 moteta.

Vinko jelić skolovao se u Gracu,a djelovao u Alzasu.Djelo PARNASIJA MILICIJA (nebeska vojska) sadrži duhovne koncerte odnosno motete.ARION PRIMUS I ARION SEKUNDUS-moteti od 1-4 glasa uz pratnju kontinua,također su duhovni koncerti.

U sjevernoj Hrvatskoj nastala je zbirka crkvenih pjesama podijeljena u 8 dijelova-nepoznatog autora pod nazivom KITARA OKTOKORDA.Tu se nalaze napjevi na latinskom i orginalne narodne melodije sa crkvenim tekstom.

Najpoznatiji je Janez Krstnik,koji je pisao balete i sonate.

BOSNA I HERCEGOVINA

U skolama na ovom području koje su bile konfesionalne,muzika je imala odgovarajući značaj.Da je postojalo interesovanje za muziku,svjedoči rukopis na arapskom jeziku pod nazivom ''Adwar'' (u prevodu-arije),sacuvan u Sarajevu u orujentalnom institutu.To je teorija muzike od nepoznatog autora.

NARODNA MUZIČKA TRADICIJA GRADSKE SREDINE,SA POSEBNIM OSVRTOM NA SEVDALINKU
 

Za vrijeme turske vladavine stanovnistvo Bosne i Hercegovine bilo je pod utjecajem Bliskog Istoka.Govoreci o raznim oblicima duhovne i svjetovne muzike koji su preneseni,Cvjetko Rihtman navodi mnogobrojne instrumente,kao sto su:tambura,saz,šargija,bugarija,karaduzen,zurna,zile,borije,naj,koji su preuzeti i zadrzani u praksi.Češki muzičar,melograf Ludvik Kuba zabilježio je 1125 tekstova pjesama iz BiH,sa zapisima njihovih napjeva,od kojih je najpoznatija Pjesme južnih Slavena i muhamedanstvo.Navodeci značaj upliva istočnjačke islamske kulture na pjesmu Južnih Slavena,naveo je da je ''evropsko muhamedanstvo procvalo u svom najsavrsenijem vidu i ljepoti gdje je stvorili svoje čudne osobenosti''.Jedan od oblika sporazumjevanja u ovom načinu upoznavanja bila je i sevdalinka,kojom su se sa unutrašnje strane avlijskog zida djevojaka odgovaralo na izazov pjesmom sa spoljašnje strane.Za muškarca su svi putevi bilo slobodni i otvoreni.Spomen o glumačkoj družini Alibega Pavlovića potvrđuje činjenicu da su bosanski feudalci i poslije svog prelaza na islam,održavali domaću kulturu i umjetničku tradiciju.Alibeg Pavlović njegovao je u svom dvoru muziku i glumu

Sevdalinka se nastavila na oblike stiha i lirske modele koji su postojali u usmenoj tradiciji stanovnistva Bosne i Hercegovine i prije prihvatanja islama.Ona je u metričkom pogledu raznovrsna i pojavljuje se u sest metričkih jedinica.Neke sevdalinke su sačuvale teme o ranijim vjerovanjima u mitološke sile,pojedine oslikavaju ostatke srednjovjekovnih običaja.

U gradovima na određenim godišnjim sajmovima održavale su se narodno-vjerske svetkovine,na kojima su se susretali putnici iz raznih krajeva i vrsila razmjena različitih oblika usmene književnosti.Osim brojnih sevdalinki sa lokalnim obilježjima,osnovom ove lirske vrste može se smatrati i manji broj ljubavnih pjesama koje se pjevaju u trecem licu koje odlikuje naglaseno ljubavno osjećanje,obilježeno turcizmom sevdah(ljubav,zanos,ljubavna čežnja),prema kojem je ova pjesma i dobila ime.To su lirski monolozi,momački ili djevojački zbog samoće,ili su to usklici poletnog osjećanja ljubavne radosti pred ljepotom dragog bića.Pjevalo se bez pratnje ili uz pratnju raznih vrsta tambure ili zičanog instrumenta.U gradskoj tradiciji termin ravno ili poravno pjevanje odnosi se na određenu melodijsku strukturu napjeva na kojima je zajednička kategotija ritam riječi,ali nezavisno od oblika napjeva.Za ove melodije karakteristično je da se trajanje pojedinih tonova ne može fiksirati.U analizi melopoetskih oblika jasno je izrazena cinjenica da sve ravne pjesme pripadaju kategoriji drugog napjeva,čija melostrofa nastaje dodavanjem otegnutih eksklamacija aj ili ej i pripjeva aman na pocetku i u sredini stiha.Jedan od prvih etnomuzikologa koji je ukazao na postojanje termina ravna pjesma bio je Ludvik Kuba.

Etnomuzikolog Vlado Miloševič za ravno pjevanje  u svom radu Ravna pjesma,navodi da je po svojim osnovnim osobinama uprošćeno,jednostavno i arhaično,te da kasnije dobiva značajke razvijene melodije.Najstariji i najpopularniji pjevači izvornih narodnih pjesama-sevdalinke su:Zaim Imamović,Zehra Deović,Beba Selimović,Nada Mamula i safet Isović.

KLASIKA

Opće karakteristike muzike u doba klasike:

  • Tridesetih godina osamnaestog stoljeća javljaju se elementi novog stila koji su predstavljali antitezu baroknoj muzici
  • Novi muzički stil nazvan je Rokoko, a odlikuje se težnjom za preglednošću i simetrijom.
  • Polifonija je zamijenjena monodijskim principima, a muzika je dobila odlike vedrine, lakoće, kićenosti
  • Ove karakteristike utječu na instrumentalnu muziku, pa se u muzičkom bozorištu javlja opera buffo (komična opera), a utjecaj građanstva na muziku je jači.
  • Barok i rokoko su se oko pola stoljeća razvijali paralelano, pa nije moguće napraviti granicu između ova dva perioda.
  • Javlja se novi muzički period nazvan Klasika, a Rokoko je predklasičko razdoblje.
  • Klasika se javlja u drugoj polovini osamnaestog stoljeća.
  • Postignut je ravnopravan odnos između melodije i harmonije.

 

U periodu klasike melodija teme u stavu je simetrična, sa dvije teme, u obliku luka.

Preovladava homofonija sa postepenim prijelazima  - crescendo i decrescendo (krešendo i dekrešendo). Osnovne karakteristike klasike su prozračnost, lakoća, simetrija i preglednost.

INSTRUMENTALNA MUZIKA

Sonata – izvodi je klavir ili solo instrument uz pratnju klavira, ima tri ili četiri stava sa trajanjem od 10 do 20 minuta.

Simfonija – izvodi je simfonijski orkestar, ima četiri stava sa trajanjem od 30 minuta i više. Razvila se od italijanske uvertire. Između drugog i trećeg stava uvodi se menuet (ples), pa su stavovi sljedeći: brz – lagan – menuet – brz. Simfonijski orkestar se sastoji od sljedećih instrumenata: 2 flaute, 2 oboe, 2 klarineta, 2 fagota, 2 roga, 2 trube, timpani, prve i druge violine, viole, violončela i kontrabasi.

Gudački kvartet – izvodi ga gudački kvartet: dvije violine, viola i violončeli, ima četiri stava sa trajanjem od 20 do 30 minuta.

Klavirski trio – izvode ga klavir, violina i violončelo, ima tri stava sa trajanjem od 10 do 20 minuta.

Koncert – izvodi ga solo instrument uz pratnju orkestra, ima tri stava u trajanju od 30 do 45 minuta. Sličan je sonati

Instrumentalna muzika predklasičnog perioda se razvija u Njemačkim centrima u Manhajnu i Berlinu.

U Manhajnu je postojao dvorski orkestar sa oko 40 članova, sa težištem na gudačima. Među muzičarima koji su djelovali na ovom prostoru, najznačajniji je  Jan Vaclav Stamitz, violinista i dirigent orkestra.

U Berlinu najistaknutije mjesto pripadalo je Karl Filip Emanuelu Bahu (Carl Phillip Emanuel Bach), sinu Johana Sebastiana Bacha. Bio je dvorski čembalista, a najznačajnije su mu sonate i koncerti za čembalo i klavir.

U Italiji najpoznatiji je bio Domenico Scarlatti koji je ostavio preko 500 sonata za čembalo.

U Francuskoj  se naročito isticao Fransoa Kupren (Francois Couperin). Pisao je kompozicije za čembalo odnosno klavsen. Bile su inspirisane motivima iz svakidašnjeg života.

BEČKI KLASIČARI

Najpoznatiji bečki klasičari su: Haydn, Mozart i Beethoven. Oni su klasičnu umjetnost doveli do vrhunca.

Franz Joseph Haydn  rodio se 1732. godine u Gradišću. Kao dijete, pokazao je svoje muzičke sposobnosti. Rano je počeo svirati čembalo i violinu, i počeo je učiti pjevanje. Bio je član hora bečkih dječaka. Svoj rad nastavio je na dvoru kneževa Esterhazy, gdje je mogao pokazati svoje umjetničko umijeće.

Kao več slavan kompozirot, dolazi u Beč, a poslije odlazi u London, gdje zatiče razvijen muzički život. U Londonu su nastala njegova najčuvenija djela Londonska simfonija i dva oratorija. Haydn je umro u Beču 1809. godine. Pisao je simfonije, gudačke kvartete, koncerte za solo instrumente, klavirska djela, opere i oratoije. Njegova značajna djela su: Koncert u D – duru za violončelo i orkestar, oratorij «Stvaranje svijeta» i «Godišnja doba».

Wolfgang Amadeus Mozart je rođen u Salzburgu 1756. godine. Bio je čudo od djeteta zbog nevjerovatnog  muzičkog talenta u sviranju, komponovanju i muzičkoj memoriji. U dvanaestoj godini je napisao prvu operu. U svom djetinjstvu je počeo puniti poncertne dvorane. Muziku je učio od najboljih profesora na dvorovima. Komponovao je sa velikom lakoćom, pa je u svom životnom vijeku komponovao oko 600 kompozicija raznih oblika.

Bio je prvi slobodni umjetnik. Umro je 1791. godine u 36. godini života, u najvećoj bijedi i siromaštvu, a sahranjen je u grobnici bečkih siromaha.

Najznačajnija Mozartova djela su opere: Otmica is Seraja, Figarova ženidba, Don Huan, Čarobna frula, zatim simfonije, koncerti, klavirske sonate i kamerne kompozicije među kojima je najpoznatija Mala noćna muzika ili Serenada u G – duru. Napisao je još Rekvijem ili Misu za mrtve.

Ludwig van Beethoven je rođen 1770 godine u Bonu. Proživio je teško djetinjstvo uz oca surove naravi koji je Ludwigovu nadarenost htio materijalno iskoristiti. Učio je svirati klavir, flautu, violinu, orgulje i komponovanje. U 22. godini odlazi u Beč kod Haydna i tu ostaje do kraja života. U Beču je stekao priznanje i slavu.

U 26. godini je osjetio da gubi sluh, ali ipak nastavlja rad. U tom periodu su nastala njegova najbolja djela. Nije komponovao s lakoćom, kao Mozart, pa nije napisao ni veliki broj djela. Bio je kompozitor instrumentalne muzike. Napisao je 9 simfonije, 32 klavirske sonate, gudačke kvartete, 5 koncerata i kamerna djela.

Od vokalnih kompozicija, napisao je ciklus pjesama «Dalekoj dragoj», operu «Fidelio» i «Misa solemis».

Njegova peta simfonija predočava borbu čovjela sa stvarnošću. Izreku per aspera od astra protumačio je kroz ovu simfoniju.

Treća simfonija je prvenstveno posvećena Napoleonu, ali kada se on proglasio kraljem, Beethoven ju je nazvao Eroika i posvetio je herojima.

U četvrtoj simfonij ili «Pastoralnoj» dolazi do zražaja ljubav prema prirodi.

Deveta simfonija je remek djelo muzičkog stvaralaštva. Kroz nju se provlači ideja o zbližavanju ljudi. To je jedina simfonija u kojoj učestvuje hor, a taj dio je napisan na stihove Fridriha Šilera i naziva se «Oda radosti»..

Beethoven se nalazio na raskršću dva razdoblja u historiji muzike, pa ga neki svrstavaju u klasičare, a neki u romantičare.

OPERA U XIX STOLJECU 

Opera u 19. st. Dozivljava veliki procvat.,narocito u Italiji i Francuskoj.Pisali su je mnogi kompozitori a medju njima i najistaknutiji predstavnici romantizma kao sto su bili Verdi i Wagner.

Italija

U Italiji u prvoj polovini 19. st. Najznacajniji kompozitori su Đoakino Rosini,koji je svojim djelom 'Seviljski berberin'',jednom od komicnih opera stekao svjetsku slavu,zatim Gaetano Doniceti,poznat po svojim komicnim operama 'Ljubavni napitak'' i ''Don Paskvale'' i po ozbiljnoj operi ''Lucija de Lamermur'' i Vićenco Belini koji se svojim djelima ''Norma'',''Mjesecarka'' i ''Puritanci'' predstavio kao najizrazitiji nosilac bel canta.

Đoakino Rosini

Je jedan od najpoznatijih operskih kompozitora.Rano je ispoljio ljubav prema  muzikalnosti.Postao je kompozitor sa 16 godina,a vec u 21. poceo je sticati velika priznanja.U 24. godini komponovao je svoje remek djelo ''Seviljski Berberin''.Rosini je komponovao sa velikom lahkocom.Njegove melodije su jednostavne,pjevne i djeluju neposredno svojom ljepotom i izrazajnoscu.Neke od ovih osobina mogu se zapaziti  u uvertiri za operu ''Seviljski berberin'',kao i u ariji ''Figara''.Opera ima 3 cina,4 slike,a glavna praizvedba je bila u Rimu 20.02.1816.

Đuzepe Verdi

Verdijevim stvaralastvom italijanska romanticna opera dozivjela je svoj vrhunac.Đuzepe Verdi,najpopularniji italijanski kompozitor,stekao je jos za zivota slavu..Porijeklom je iz siromasne porodice.Pokusao je da se upise u Milanski konzervatorij..Verdi je prvi uspjeh postigao operom ''Nabuko',ideja o oslobodjenju jevreja od babilonskog ropstva.Pedesetih godina napisao je svoja tri remek djela ''Rigoleto'',''Trubadur'' i ''Travijata'',a zatim su slijedile opere ''Bal pod maskama'',''Moc sudbine'' i ''Don karlos'',a na krau ''Aida'',''Otelo'' i jedina komicna opera ''Falstav'.

Njemacka

Za postanak opere u Njemackoj u XIX stoljecu znacajan je Carl Maria Weber,a za njen daljnji razvoj Richard Wagner.

Karl Maria Weber

je u dvanaestoj godini objavio svoje prve kompozicijie.Steako je prva proznanja klavirskim djelima,virtuoznog karaktera kao sto su ''Poziv na ples'',''Koncertni komad'',kao i dva koncerta i jedan končertino za klarinet i orkestar,zatim patriotske horove.Pocetak njemacke nacionalne opere oznacio je djelom ''Strijelac Vilenjak''.Weber je napisao niz opera medju kojima se osim ''strijelca vilenjaka'',isticu i''Euriante'' i ''Oberon''.prvi je poceo uvoditi karaktristicne motive za pojedina lica,tzv.lajtmotive.

Rihard Wagner

Tipican je romanticar .Rodjen je u Lajpcigu,u porodici koja je voljela pozoriste.Vec u 12. godino imao je temeljito muzicko obrazovanje.Radio je kao korepetirot i dirigent.Napustio je uobicajene podjelu opere na muzicke brojeve,a uveo podjelu na prizore.Dosljedno je primjenjivao  proncip lajtmotiva.Tematiku je crpio iz germanske mitologije.To su ''Loengrin'',nibeluska tetralogija koja obuhvata 4 opere:''Rajnino zlato'',''Valkira'',''Sigfrid'' i ''Sumrak bogova' i ''Parsifal''.Poznate Wagnerove opere  su ''Holandjanin lutalica'',''Tannhauser'',''Majstori pjevaci'' i ''Tristan i Izolda''

Francuska

Poslije velikih politickih i drustvenih promjena nakon burzoaske revolucije javljaju se muzicko-scenska djela revolucionarnog sadrzaja,a posebno su bile zanimljive opere u jednom cinu tzv.aktovke,s aktuelnom politickom tematikom.U doba Napoleonove vladavine preovladava tip historijske opere,s naglasenim herojskim karakterom,ali se razvija i komicna opera.Cetrdesetih godina nastaje u francuskoj tzv. Historijska velika opera ciji je stvaralac bio Jakob Mayerbeer cije su najznacajnije opere : ''Hugenoti'',''Prorok'' i Afrikanka''.Lirske opere  komponuje šarl Guno,njegovo remek djelo ''Faust''.

Žorž Bize je napisao operu 'karmen'',koja je svojim karakterom neposredno uticala na stvaranje veristickog pravca u operi.

Snazan uspon dozivljava i baletna umjetnost.U ovoj oblasti su se istakli kompozitori Adolf Adam sa baletom ''Žizela'' i Leo Delib sa baletima ''Kopelija'' i ''Silvija''.

Verizam

Verizam se javlja krajem XIX st. U italijanskoj operi.U svojim operama predstavnici verizma su isticali zbivanja iz svakidasnjeg zivota.Zivot se prikazivao onakvim kakav je zaista uistinu.osnov muzickog izraza verista bile su pjevane melodije,cesto bliske narodnim napjevima,uz podrsku bogate orkestarske zvucne palete.

Najpoznatija djela ove vrste su opera ''Cavalleria rusticana'' ,Pietra Maskanja,i ''Bajaco'' Rudjera Leonkavala.

Đakomo Pučini

Najistaknutiji je predstavnik  italijanske opere poslije Verdija,pisao je veristicke opere,medju kojima su najznacajnije : ''Boemi'',''Tosca'',''Madame Butterfly''. naglasavao je lirska osjecanja kod svojih likova,posebno kod zenskih koje su bile nosioci glavnih uloga,a pokretac dramske radnje bila je ljubav.

ROMANTIZAM U SLAVENSKIM ZEMLJAMA

RUSKI ROMANTIZAM 

Ruski kompozitori traže uporište za istraživanje svojih vlastitih vrijednosti i pronalaze ga u ruskom folkloru. Ispirisani su svojim narodnim pjesmama i igrama, proučavaju život, običaje i legende.

 

Predstavnici ruskog romantizma su: Mihail Ivanovič Glinka, Aleksandar Borodin, Modest Petrovič Musorgski, Nikolaj Rimski  Korsakov.

Mihail Ivanovič Glinka  je prvi kompozitor ruske nacionalne škole. Nazivaju ga ocem ruske muzike. Vrlo rano je došao u dodir sa muzikom. Učio je klavir i kompoziciju. Obišao je mnoge evropske zemlje, a posebno je upoznao italijansku i francusku tradiciju. Za potpuni razvitak nacionalne muzičke škole bilo je naročito značajno njegovo opersko stvaralaštvo u kome se pojavljuje novi nosilac radnje – narod. Njegova prva opera, ujedno i prva ruska opera je Ivan Susanjin koja govori o ruskom junaku koji boreći se za svoju zemlju žrtvuje svoj život. Druga njegova opera Ruslan i Ljudmila napisana je prema istoimenom Puškinovom djelu, ali je prvom izvođenju doživjela neuspjeh. Nakon boravka u Parizu, a potom u Španiji, vraća se u Rusiji i piše svoja dva orkestarska djela Aragonska jota i Kamarinskaja koja si doživjela veliki uspjeh.

Ideje koje je propagirao Glinka, prihvatili su i drugi ruski kompozitori, grupa pod nazivom Ruska petorka ili Moćna gomilica.

ALEKSANDAR BORODIN je cijeli svoj život proveo između nauke i umjetnosti, pa mu je kompozitorski opus veoma mali, ali značajan. Njegove kompozicije kao što su opera Knez Igor, Druga simfonija, simfonijska slika U stepama centralne Azije i Gudački kvartet 2 spadaju u vrhunska ostvarenja ruske muzike. On je na operi Knez Igor radio oreko 12 godina, a dovršili su je Rimski-Korsakov i Glazunov. Ovim djelom dao je veliki doprinos izgradnji ruske opere.

MODEST PETROVIČ MUSORGSKI je najznačajnija i najgenijalnija ličnost u ovoj grupi. Prve poduke u sviranju dobio je od svoje majke, pa je već u devetoj godini svirao teške Listove komade. Njegova najznačajnija djela su opera Boris Godunov, ciklusi pjesama Dječija soba, Bez sunca, Pjesme i igre smrti, klavirske kompozicije Slike sa izložbe i opere Hovanščina i Soročinski sajam. Pojednine numere su povezane lajt motivom koji je kompozitor nazvao Promenade.

NIKOLAJ RIMSKI KORSAKOV zahvaljujući velikoj muzičkoj nadarenosti, komponije već sa devet godina, ali zbog porodične tradicije upisuje Pomorsku školu. Kao dirigent i nastavmik kompozicije i instrumentacije na petrogradskom konzervatoriju odgojio je i niz poznatih ruskih kompozitora. Bio je vrlo plodan kompozitor. Pisao je opere, kamerna i orkestarska djela i solo pjesme. Najznačajnja djela su mu opere, čija su libreta sačinjena na osnovu starih riskih legendi i bajki. Među njima se ističu Snjegoručka, Sadko, Zlatni pijetao, Bajka o caru Saltanu iz koje se izvodi samostalni dio Bumbarov let. Bio je izvrstan poznavalac orkestra i izražajnih mogućnosti pojednih instrumenata. Najpopularnija djela ove vrste su programska simfonija Antar koja je sastavljena iz četiri čina i simfonijska svita Šeherzada koja se danas izvodi kao balet, ilistruje nekoliko priča iz 1001 noći. M

Pored predstavnika ruske petorke u razvoju ruske nacionalne škole imali su utjecaj i drugi kompozitori.

ČEŠKI ROMANTIZAM 

Do pojave romantizma češki muzičari su djelovali uglavnom u inostranstvu. U prvoj polovini XIX stoljeća Česi, djelujući u svojoj zemlji pokazuju težnju za nezavisnošću kroz stvaranje češke nacionalne škole, a najpoznatiji kompozitori ovog vremena su Bežih Smetana i Antonin Dvoržak.

Bežih Smetana je osnivač češke nacionalne škole. Posvećuje se muzici kroz studij klavira i osniva vlastiti muzičku školu. Njegova pojava u doba nacionalne ugnjetavanosti Čeha imala je ne samo umjetnički značaj. On u simfnijskoj poemi nalazi najpogodniju formu za svoja orkestarska djela. Napisao ih je 9, a najpoznatiji je ciklus od šest pjesama pod nazivom Moja domovina.. napisao je i osam opera , čiju tematiku uzima iz prošlosti svog naroda, ako za opere Dalibor i operu Libuša. U ovu grupu spada i opera Prodana nevjesta, prva nacionalna opera koja mu je donijela svjetsko priznanje. Često se izvodi i simfonijska poema Vltava iz navedenog ciklusa Moja domovina.

Antonin Dvoržak drugi je veliki predstavnik češke nacionalne škole. Izborivši se za muziku kao svoju buduću profesiju, studira violinu. Kao violinista u Narodnom horu piše Himnu za mješoviti hor i orkestar, koja mu je donijela prvi uspjeh i državnu stipendiju. Njegov značaj van Češke prvi je shvatio Brahms, pa mu je Dvoržak u znak zahvalnosti posvetio Gudački kvartet u d-molu. Među njegovim simfonijama najpoznatija je Peta u e-molu nazvana Iz novog svijeta. Njegova poznata djela su Koncert za violončelo i orkestar u h –molu, smatra se najljepšim djelom za orkestar i violončelo. Većina ljubitelja muzike Dvoržaka poznaje po njegovim Slavenskim plesovima. Djelo je nastalo na molbu berlinskog izdavača da napiše nešto slično u stilu Brahmsovih Mađarskih plesova, što je on oduševljeno prihvatio. U njegovom opusu nalazi se još Stabat Mater za soliste, hor i orkestar i deset opera, među kojima je najpoznatija i najpopularnija Rusalka, lirksa bajka.

Evo ovdje ima te vecinu gradiva iz obje knjige....meni je za odgovaranje jako pomagalo....a nije lose niza test...al je preopsirno za test....

Sretno :))
10.11.2008.

Nesto o bologu

Nekima od vas je vec poznat moj blog "pomoc prvacicima iz PBGS" nadam se da je pomogao onima koji su ga posjecivali. Al sad je vrijeme da malkice pomognem i drugim razredima gdje cu im pomoci malo sa skriptama i pripremama za zavrsni.. Evo ja cu da vam uradim sta mogu i znam. Nadam se da ce vam pomoci. Pozbrav svima!!!!

<< 11/2008 >>
nedponutosricetpetsub
01
02030405060708
09101112131415
16171819202122
23242526272829
30

MOJI LINKOVI

MOJI FAVORITI
-

BROJAČ POSJETA
86442

Powered by Blogger.ba